GAYRİMENKUL MANİPÜLASYON ENSTRÜMANLARI ZEYTİN TERMİNOLOJİSİNE GİRERSE

Zeytin kültürü ile tarihine olan ilgi ve hayranlığımı yazı evreninden çıkarıp üretici boyutuna devşirmek için bütçem imkanlarında bir zeytinlik edinmeye karar verdim. Zeytin ile birlikte anılmaya başlaması, ailevi bağlar, ulaşım kolaylığı vb nedenler ile Manisa Akhisar çevresinde mütevazi bir trilye bahçesi almak için eşe dosta, aracıları haberdar ettim. Fırsat buldukça da zeytinlik görmek için epeyce yol yaptım. Ancak sadece baktım. Çünkü gördüm ki Akhisar ve çevresinde zeytinlik fiyatları geçtiğimiz yıla göre en az ikiye katlamış. Trilyenin kilogram fiyatının geçen hasat döneminde 4 TL’yi aşması tırmanmaya neden olarak gösteriliyor. Üreticisinin yüzünü güldüren zeytinin, üstüne bir de sektör ve ilçe dışındaki yatırımcıların ilgi alanına girmesi zeytinlik fiyatlarını uçurmuş. Tırmanan fiyatlar benim gibi paranın kokusuna değil, hayal ve ilgisinin peşinden gidin zeytinci adaylarını, adaylığa mahkum bırakacak gibi.

Yüksek getiri ve yatırımcı ilgisi bazı üreticileri üreticilikten çıkarıp adeta spekülatör haline getirmiş. Zeytinlik fiyatları dönüm başına geçen yıla oranla yerine göre yüzde 50 ile yüzde 200 artmış. Artışlar da iki temel neden var.

İlki yukarıda belirttiğimiz gibi geçen hasatta yok yılı nedeni ile fiyatlar üreticiyi mutlu etmiş.

Diğer neden ise ki bence tehlike burada başlıyor. Büyük yatırımcıların speküle edilen ilgisi. Sektörde bir iki büyük aktörün zeytinlik toplamaya başladığı söylentisi fiyatları tırmandırıyor. Zeytinlik satmak isteyenlerin düşünde finansman sıkıntısı olmayan büyük yatırımcılara yerlerini satmak yer alıyor. Böyle bir ilgiye yok diyemeyiz ancak yüksek fiyatlardan zeytinlik toplayan yatırımcıların biraz da şişirilmiş talebi tavanda fiyat oluşturmayı amaçlayan temelsiz bir çıkış. Tipik gayrimenkul manipülasyon enstrümanlarının zeytin terminolojisine girmesi üzücü. Kalıcı olmamasını diliyorum.

FERRARİSİNİ SATAN BİLGELERİN ZEYTİN İLGİSİ

Zeytinlik fiyatlarını artıran bir diğer faktör ise büyük yatırımcıların dışında kent ve kaosundan kurtulmaya çalışan eğitimli profesyonellerin kaçış yolunu zeytinlikler ile kesiştirmesi. Sektörü ve fiyatları iyi bilmeyen bu kesime şişirilmiş fiyatlar ile zeytinlik satılabiliyor. (Acaba ben bu gruba mı giriyorum?)

İşte tüm bunlar tüm iyi niyeti ile zeytin dünyasına girmek isteyenleri soğutuyor. Kaldı ki sorun olan bu değil. Tarım ve alanlarının spekülasyon konusu olduğu yerde kısa veya uzun vadede zararlı çıkanın üretici ve ürünü olduğunu biliyoruz. Umarız zeytinde böyle olmaz.

Türk zeytinciliği hızla gelişiyor. Çiftçi her zamankinden daha çok fidan dikiyor, rekolte artıyor. Gün geçmiyor ki zeytin üretimi ile ön plana çıkan bir belde de göz kamaştırıcı dikim ve rekolte perspektifi yansımasın. Ağaç sayısında son 10 yılda geometrik artış yaşandı. Ölmez ağaca Türk çiftçisinin ilgisi devam edecek. Yani ağaç sayısı ve rekolte artışı sürecek. Gelişmeler sevindirici ve umut verici. Türkiye’nin sektörde en azından iki numaraya oturması orta vadede artık daha yakın hedef.

İHRACATÇI-ÜRETİCİ RESTLEŞMESİNİN GALİBİ YOK
Peki sektördeki yükselen umudu, öngörülmüş bir perspektife dönüşmesi için ne yapıyoruz. Sorusuna vereceğimiz tatmin edeci bir yanıtımız yok. Üretici örgütleri ile ihracatçı arasındaki çelişkinin yarattığı toz duman içinde bu konuda ikna edici bir yaklaşımdan bahsedemeyiz. Rekolte artıyor ama bu rekolteyi öncelikle üreticiye ardından Türk ekonomisine yüksek katma değer olarak döndürme adına ortada ciddi bir program olduğunu duymadık. Daha da önemlisi program kurgulamak için sektörün tarafları arasında diyalog ve işbirliği atmosferi bulunmuyor. Sektör ile ilgili organizasyonlarda üreticinin olduğu yere ihracatçı, ihracatçının olduğu yere ise üretici gitmiyor. Bu restleşmenin galibi yok ama mağduru sektörün tüm tarafları olacak.

FINDIK ÖRNEĞİNDEN ZEYTİN İÇİN ÇIKARILACAK DERSLER
Bir üründen yüksek oranda katma değer sağlamak için o üründen çok üretmek hatta dünya genelinde tekel olmak yetmiyor. Fındık üretiminde Türkiye tekel durumunda ama fındık üreticisinin iç açıcı olmayan durumu ortada. Dünya üretiminin yarısından fazlasını gerçekleştirdiğimiz fındıkta katma değeri biz değil ürünü işleyen ve kendi markalarıyla sunan yabancılar elde diyor. Tarım dışından örneklemek gerekirse işte mermer. Dünya mermer rezervinin yüzde 40’ına sahip ülkemiz İtalya’nın bu alanda kazandığının çok ama çok daha azına razı oluyor. Ağaç sayısı artışındaki performans çok değil birkaç yıl sonra rekolte itibari ile Yunanistan ve İtalya’yı geçebileceğimizi ortaya koyuyor. Yani yıllardır dillendirilen İspanya’nın arakasından ikinciliğe oturmamız imkansız değil. Ancak üretimin aynı oranda ekonomik katma değer olarak yansıması için sektördeki ilişki ve altyapının, üreticiden ihracatçı ilişkisine her boyutta yeniden kurgulanması gerekiyor.

Her sektörde olduğu gibi zeytin ve özellikle de zeytinyağında markalaşma bu kurgunun merkezinde konumlanmalı. Ancak dilimize pelesenk ettiğimiz markalaşma sektördeki tarafların restleşmesi ile değil, işbirliği ile mümkün. Salt üreticiden daha ucuza zeytin toplama kaygısı ile DİR (Dahilde İşleme Rejimi) her fırsatta dillendirmek veya yerli görünümlü uluslararası kartellere dökme teminine alışkın bazı ihracatçı firmalar Türk zeytin ve zeytinyağı sektörünün bu heyecanını taşıyacak vizyona sahip görünmüyor. Üretici ile ilişkisini geleneksel çelişkiler üzerinden yürütmek isteyen bazı ihracatçılar risk almadan dökme mal satmaya veya sadece rafineci konumuna koşullandıkça Türk zeytin ve zeytinyağı sektörünün parlak geleceği ciddi riskler taşıyacaktır.

Anadolu’nun elverişli her noktasına zeytin dikmeye devam edelim yeter ki sektörün geleceğine dönük planlarımız olsun.

Ürün ve üretici konseyleri, güçlü ekonomilerde derin ve etkin bir tarihe sahip. Ancak ülkemiz ürün ve üretici konseyciliği alanında henüz çok yeni. Örgütlülüğün uzunca yıllar potansiyel suç sayıldığı bir ülkede ‘üretici’ ve ‘birlik’ ifadelerini barındıran kurumların bulunmaması veya etkinleşememesi sürpriz sayılmamalı.

Dünyada hızla gelişen sivilleşme trendine paralel, ülkemizde resmi olmayan kuruluşlar, eksikleri ile de olsa nicelik ve nitelik olarak toplum yaşamamızdaki önemini artırıyorlar. Meslek, iş, çevre, sektör, siyaset odaklı çok sayıda yeni sivil oluşum yükselen bu trendin ürünü olarak toplumsal yaşamda yerlerini alıyorlar.

Demokrasi ile rüzgar alan bu trendi okumada gecikenlerin başında tarım kesimi geldi. Geometrik olarak gerilemesine rağmen halen ülke nüfusunun yüzde 30’undan fazlasını ifade eden tarım kesiminin içinde olmadığı her şeyin eksik kalması doğaldır. Bu nedenle gecikmeli de olsa tarım kesiminin örgütlenmede girdiği hareketliliği sadece sektör için değil tüm ülke demokrasisi için önemli olduğunu vurgulamalıyız. Yapılanması yasalar ile tespit edilse dahi üretici konseyleri, bu anlamda sadece hedef kitlesinin değil Türk demokrasinin kazanımıdır. Öyle ya üretim ve üretici ilişkilerinin demokratikleşmediği bir ortamda güçlü bir demokrasiden bahsetmek mümkün olabilir mi?

Türk tarımının güçlü olduğu ürünlerde konseyler şeklinde örgütlenerek sorunlarına sahip çıkması ve çözümü kitleselleştirmek istemesi gelecek adına umut vericidir. Kaldı ki bazı ürün konseylerin bugüne kadarki performansları bile kurulmalarının haklılığını gözler önüne sermektedir. Türkiye’nin dünya liginde zirveye oynadığı ender ürünlerden zeytin ve zeytinyağının, konsey şeklinde örgütlenmesi belirttiğimiz gecikmenin çarpıcı örneklerinden birini oluşturmaktadır. Gecikmeli de olsa Türk tarımının gündemine giren UZZK (Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi) sektörde önemli bir boşluğu doldurmaya başlamıştır. Henüz yeni sayılabilecek bir kurum için bu yargının gerekçesini, önceleri üretici olmayan birkaç iç ve dış faktörün etkisi ile şekillenen piyasada eski ‘dar’ ekibin istediği gibi at oynatamamasını gösterebiliriz. Üretici ve örgütlerini hesaba katmaya alışık olmayanlar için bu aktörlerin etkin olduğu bir konsey elbette ‘huzur kaçırmış’ olabilir. Sanırım bugün UZZK ’ya uzak durmak isteyenlerin yorumunun böyle şekillenmesi kuvvetle muhtemeldir. Üretici inisiyatifinin olmadığı örgütler ile siyaset üzerinde baskı kurarak istediklerini alanlar, bugün karşılarında ürün ve üretici odaklı konseyleri görünce huzurlarının kaçtığını düşünebilirler.

Ellerindeki tüm imkanlar ile ithalat söylemini dayatanlar, UZZK ’nın haklı karşı duruşu karşısında eski hareket alanlarını kaybetmiş olabilirler. Sadece ithalata karşı dik duruşu ile dahi UZZK, misyonunun ne kadar önemli olduğunu ortaya koymuştur.

Türkiye’nin 2014 yılı zeytin ve zeytinyağı hedeflerini tekrar hatırlatalım. Zeytin ekim alanının bir milyon hektara çıkmasının planlandığı bu süreçte 3 milyon 650 bin ton zeytin, 750 bin ton zeytinyağı üretimi hedefleniyor. Bu tablo Türkiye’yi sektörde İspanya’nın arkasından ikinciliğe oturtur. Ancak bugün miyop kar bakış açısı ile ithalat isteyenler aslında sadece üreticilerin değil toptan bir ülkenin iddialarını geçersiz kılmaya çalışmaktadır. UZZK ’ya sahip çıkmak Türk tarımına sahip çıkmaktır.

Zeytinyağı, ekonomideki büyümesine paralel daha yoğun tartışılıyor. Doğal bu süreç aslında bir anlamda işlerin yolunda gittiğini gösteriyor. Tartışmanın getirdiği dirilik fikri tembelliği ve ataleti önler, gelişimi kolaylaştırır. Kültürü ile bir tarihi ve coğrafyayı ekonomik değeri ile on binlerce aile ve toptan bir ülke ekonomisini etkileyen zeytinyağını tartışmaya geç bile kalmıştık.

Kültürü, mutfağı, ekonomisi ve birçok yönüyle zeytinyağı merkezli tartışmalarının bir alanı var ki biraz estetik dışı kalıyor. Tartışmanın o yaratıcı evreninin ötesinde bir ‘soluk kesme, bel altı vurma’ mantığı ile yürütülüyor. Zeytinyağı ithalatı etrafında yapılanan tartışma aslında Türkiye’nin bu kadim ürününün rotasını da tayin edecek. Her türlü üretici inisiyatifini dışlayan bakış, ‘kutsal ithalat’ ideolojileri adına zeytinyağı ithalatını adeta varlık nedeni olarak görüyorlar. Her fırsatta DİR (Dahilde İşleme Rejimi) kapsamında zeytinyağı ithalatını isteyenler, sektörün başka türlü gelişemeyeceğini inanıyorlar.

‘MARKA OLMA, RAFİNERİCİ OL’

Zeytinyağında henüz marka olamamış bir ülkede ithalat marifeti ile sektörde büyüme söylemi en hafif ifade ile tuhaf. Kaldı ki ithalat isteyen bazı isimler dünya devi kuruluşların Türkiye’deki ithalatçıları olunca paradoks tüm çıplaklığı ile fark edilebiliyor. Sanki Türkiye’nin sektördeki iddialarından çekinen geleneksel rakiplerin, Türkiye’yi marka yaratan değil de iddiasız bir işleyici pozisyonuna ‘tav etme’ gayreti gibi geliyor. Yıllardır dökme ürün satan Türkiye’de ‘hadi biraz da siz işleyin, katma değerden az da olsa nasiplenin’ mealli bir gelişme ilk bakışta cazip gelebilir. Üstelik bir de zeytinyağında marka sahibi ülkelerin ürün işleme noktasında giderek isteksiz davranması ve bu işleri yavaşça iddia sahibi ülkelere devrederek sadece marka pazarlanmaya odaklanmak istemeleri bu süreci destekliyor. İşleyicilik ile marka olmak arasında uçurumu fark etmek istemeyenler, aslında Türkiye’nin iddia ve hedeflerine de inanmamaktadırlar.

ÜRETİM HEYECANI KIRILABİLİR

Zeytinyağı ithalatının bugün için anlamsız kılan az sayılamayacak neden var. Ben bu rasyonel zeminli ve aritmetik nedenlerden çok daha farklı bir boyuta dikkat çekmek istiyorum. Zeytin ve zeytinyağı tarihinin kadim diyarı olan bu coğrafyada insanlar yüzyıllar sonra tekrar bu ürünle ilgili heyecana sahip olmuş. İnsanlarımız büyük umutlar ile dağa taşa zeytin fidanları dikiyor. Ekonomisindeki cazibe nedeni ile ilgili ilgisiz her sektörden girişimci, dikime, üretime hevesli. Her şey Türkiye’yi üretimde ilk üç’e sokacak trent de ilerliyor. Düşünüyorum tam da bu dönemde, işte tam da bu heyecan yaşanıyorken neden ithalat lobisi üretim ve üreticinin şevkini kırar? Neden sektördeki en büyük sorun ithalat gibi lanse edilmek istenir. Neden ‘ithalata karşı çıkanlar’ için ‘suçlu ve tehlikeli’ izlenimi yaratılmaya çalışılır. Üstelik rakamlar rekolte ve rezervin ihracatçının talebini de karşılayacak boyutta olduğunu gösterirken.

İthalat için verilen mücadelenin yarısı üretici ile diyalog harcansa eminim bugün ithalat lobisinin tezlerine dayanak olan risk algılamaları ortadan kalkar. Antik Ege limanlarını ihraç edilecek zeytinyağı anforaları ile dolduran bu coğrafya insanları, ithalat yapmadan da zeytinyağında söz sahibi olunacağını kanıtlamışlar mıydı?