Zeytin Ağacı Dergisi

Evora’nın ardından

VI. ULUSLARARASI ZEYTİNCİLİK SEMPOZYUMU (BİLGİ ŞÖLENİ)
EVORA/PORTEKİZ’İN ARDINDAN…

Merkezi Belçika’da bulunan ve 1959 yılında kurulan Uluslararası Bahçe Bitkileri Derneği (ISHS- International Society for Horticultural Science), meyvecilik, sebzecilik, süs bitkileri, seracılık, biyoteknoloji vb. alanlarında komisyon ya da bölümlere ve alt çalışma gruplarına sahip büyük bir kuruluştur.

Bu derneğin meyvecilik bölümü “Zeytincilik Çalışma Grubu” adı altında oluşturulan bir grup vasıtasıyla, dünyada zeytin ve zeytinyağı üzerine çalışan bilim adamlarını ve araştırıcıları bir araya getirerek bilgi alışverişinde bulunmak ve zeytinciliğin dünyada gelişmesini sağlamak amacıyla her dört yılda bir uluslararası sempozyumlar düzenlemektedir. Bu sempozyumlar ilk kez 1989 yılında İspanya’da başlatılmış ve bunu İsrail (1993), Yunanistan (1997), İtalya (2000), Türkiye (2004) ve Portekiz (2008) izlemiştir.

VI. Uluslararası Zeytincilik Sempozyumu 9-13 Eylül 2008 tarihleri arasında Portekiz’in Alentejo bölgesi Evora şehrinde yapılmıştır. Sempozyuma 21 ülkeden (Amerika Birleşik Devletleri, Arjantin, Avusturalya, Şili, Hırvatistan, Mısır, Fransa, Yunanistan, Hindistan, İsrail, İran, İtalya, Lübnan, Nijerya, Peru, Portekiz, Güney Afrika, İspanya, Suriye, Tunus, Türkiye) 195 kişi katılmıştır. Üniversiteler başta olmak üzere farklı kamu kuruluşları ve özel sektörün AR-GE birimlerinden çalışan araştırmacıların katıldığı sempozyumda, Türkiye zeytincilik potansiyeli dikkate alındığında ne yazık ki en az katılımcının olduğu ülke olmuştur.(Günümüzde Uluslar arası bir sempozyuma katılabilmenin maliyetinin oldukça yüksek olması, bu konuda çalışan araştırmacılar için maalesef çok büyük bir engel oluşturmaktadır. Ayrıca Portekiz vb bazı ülkelerin Türk vatandaşlarına uyguladığı vize çilesi de unutulmamalıdır.)

Türkiye’yi sempozyumda Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü Öğretim Üyesi Nevin Eryüce, Ankara Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü Öğretim Üyesi Mücahit Taha Özkaya, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Öğretim Üyesi Renan Tunalıoğlu, On Dokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Gıda Mühendisliği Öğretim Üyesi Arınç Kaftan ve Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü Doktora Öğrencisi Nurdan Zincircioğlu olmak üzere toplam 5 akademisyen, 7 bildiri ile temsil etmişlerdir.

V. Uluslar arası Zeytincilik sempozyumu 2004 yılında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Sayın Mücahit Taha Özkaya’nın önderliğinde ve Türkiye’nin ev sahipliğinde İzmir’de düzenlenmiştir. Bu nedenle Portekiz’de düzenlenen VI. Sempozyumunda Sayın Mücahit Taha Özkaya’ya, hem ISHS zeytincilik çalışma grubu icra kurulu üyesi hem de bir önceki dönem başkanı olması sıfatıyla katılmasından dolayı Türkiye adına törenle teşekkür plaketi verilmiştir. Bu tören biz Türk katılımcıları ayrıca onurlandırmıştır.

Bundan sonra 2012 yılında yapılacak VII. Sempozyumun ülkelerinde yapılması için Hırvatistan, Arjantin ve İsrail’den resmi ve gayri resmi talepler gelmiş fakat hangi ülkede yapılacağı önceki sempozyumlarda olduğu gibi geleneksel bir biçimde sempozyum süresinde kesinlik kazanamamıştır.

Sempozyum, Evora şehrinde ve 1551 yılında inşa edilmiş, 1559 yılından itibaren de Üniversite olarak kullanılan ( bazı yüzyıllarda başka amaçla kullanılmış ya da kapatılmış) Evora Üniversitesinde, zeytinciliğe en az ülkemiz akademisyenleri kadar gönül vermiş Portekizli akademisyen meslektaşların samimi, sakin ve alçakgönüllülük prensiplerini ilke edindikleri bir ortamda gerçekleştirilmiştir.

Sempozyumda 9-12 Eylül 2008 tarihleri arasında aşağıda yer alan 5 oturum yapılmıştır. Bu oturumlarda sınırlı sayıda sözlü, çok sayıda poster bildiri sunulmuştur. Katılımcıların özellikle sözlü bildirilere eleştiri ve soruları ile katkıda bulunmaları araştırmaların bilimsel düzeyini arttırıcı nitelikte olmuştur.
• Gen Kaynakları ve Genetik Gelişmeler
• Zeytin Biyolojisi, Fizyolojisi ve Bitki Koruma
• Ürün ve Üretim Yönetimi
• Zeytin ve Zeytinyağı Teknolojisi
• Ekonomi ve Pazarlama

Sempozyumun genel olarak bilimsel alt yapısı beklenilen kalitede olmakla birlikte, sözlü bildirilerin daha çok Gen Kaynakları, Bitki Fizyolojisi ve Ürün ve Üretim Yönetiminde yoğunlaştırılmış olması diğer oturumların daha sönük geçmesine neden olmuştur. Sempozyum programında tüm zeytinciliği ele alan bir yaklaşım yerine ağırlıklı olarak genetik, hasatta mekanizasyon ve sulama konularında yapılan bilimsel çalışmalara ayrıcalık tanındığı görülmüştür. Her ne kadar eksik kalan oturum konuları oluşturulan yuvarlak masa toplantılarında ele alınmaya çalışılmışsa da konuda uzman katılımcıların yetersizliği de göz önüne alındığında kanımca verimli olamamıştır.

Ayrıca, sempozyumda izlenilen sözlü bildirilerde dünya zeytinciliğindeki AR-GE çalışmalarının geliştiği, zeytinciliğin artık Akdeniz ülkeleri bitkisi olmaktan ziyade Akdeniz iklimi gösteren başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere Avustralya, Arjantin, Brezilya, Peru vb bazı ülkelerin de bitkisi olduğu anlaşılmıştır. Bu ülkelerin tarım politikaları doğrultusunda gerek kendi AR-GE çalışmaları gerekse diğer ülkelerin (İsrail) AR-GE çalışmalarından yararlanarak zeytinciliklerinde çok büyük bir atılım içinde oldukları hayretle izlenmiştir.
Sempozyum programı çerçevesinde 13 Eylül 2008 tarihinde zeytinciliğin yoğun olarak yapıldığı Alentejo bölgesi içerisinde, Evora şehrine yakın bir alanda Teknik ve Turistlik Gezi düzenlenmiştir. Bu gezide teknik anlamda iki özel sektör, bir kooperatif, Tarım Bakanlığı’na ait bahçe ve zeytinyağı işletmeleri yanında bölgedeki en büyük baraj, güneş panel ve rüzgârgülleri birimlerinin yer aldığı alanlar ziyaret edilmiştir (2006 yılı verilerine göre Portekiz, enerji üretiminin %55’ini kömür ve petrol ile çalışan enerji santrallerinden sağlamaktadır. Kalan %40 barajlar ve %5 de rüzgâr enerjisi ile sağlanmaktadır. Hükümet rüzgâr ve güneş enerjisi gibi alternatif enerji kaynakları üzerine yatırım yapmaya çalışmaktadır).
Gezi sonrasında;
• Portekiz’in 1986 yılında Avrupa Birliği’ne üye olmasına rağmen ancak 2000 yılı sonrasında Avrupa Birliği kırsal kalkınma fonlarından yararlanarak yeni zeytin bahçeleri tesisine önem verdiği,
• Bu bahçe tesislerinin genellikle Tarım Bakanlığı denetiminde daha çok İspanya-Portekiz ortaklı özel sektör ve az bir kısmının da Bakanlık tarafından kurulduğu,
• Yeni tesis zeytin bahçelerinin büyük plantasyonlar olarak tesisi edildiği, (Bir zamanlar AB ülkeleri arasında en yoksul ülke olan Portekiz’de, tarımda geleneksel yöntemlerin kullanılmaya artık devam edilmediği )
• Bu yeni tesislerde hayvan zararı ve kuraklık vb dikkate alınarak sulama, budama ve hasat mekanizasyonuna çok önem verildiği,
• Eski bahçelerin kademeli olarak söküldüğü ve yaşlı ağaçların sadece dekoratif amaçla kullanıldığı,
• Yeni bahçe tesis eden özel sektörün entegre tesisler (zeytinyağı, sofralık zeytin, pirina ve pirina yağı, karasu arıtma) kurduğu görülmüştür.

Son Söz: Sempozyum sonrasında birkaç tespit yapmakta yarar var diye düşünüyorum. Öncelikle sempozyum sonrasında ülkemiz zeytinciliği ile ilgili olarak ilk kez bu kadar ciddi olarak endişeler duydum. Adı dünya zeytincilik tarihi ile özdeşleşen Türkiye’nin bundan böyle zeytincilik anlamında ancak “tarihte kendine yer bulabilme” düşüncesi beni korkuttu. Kendime,
• Halen devam eden ülkemiz zeytinciliğindeki kısır çekişmelerle harcanan zaman ve ekonomik gücün hala NEDEN AR-GE çalışmalarına yönlendirilmemiş olduğunu,
• Dahası ülkemizde konunun sahipleri tarafından diğer yeni zeytin üreticisi ülkelerdeki gelişmelerin fark edilmek istenilmediğini ya da fark ediyor ise NİÇİN sessiz kalındığını, sordum, durdum.

Çok değil yakın bir gelecekte korkarım ki; dünya zeytincilik pazarında var olmak için “Zeytinin her üç kutsal kitapta yer aldığı”, “Nuh’un gemisindeki güvercinin ağzındaki zeytin dalı ve Türkiye ilişkileri” ya da “Zeytinciliğin anavatanı Türkiye”dir vb. ana konularında bildiri sunmaktan başka elimizde kalan hiçbir şey olmayacaktır.

Not: Kamu kurum ve kuruluşunda çalışan araştırmacılar ya da akademisyenlerin masraf ve emek yoğun düzenlemeler olduğu için ne yazık ki Uluslararası sempozyumlara katılımları giderek zorlaşmakta ve sonuçta bilimsel çalışmaların izlenmesi sadece internet yoluyla olabilmektedir. Bu konuda duyarlılık gösteren Özel Sektör ve Birlik temsilcilerine derginiz vasıtasıyla teşekkür etmek isterim.

Gündem