VI. ULUSLARARASI ZEYTİNCİLİK SEMPOZYUMU (BİLGİ ŞÖLENİ)
EVORA/PORTEKİZ’İN ARDINDAN…

Merkezi Belçika’da bulunan ve 1959 yılında kurulan Uluslararası Bahçe Bitkileri Derneği (ISHS- International Society for Horticultural Science), meyvecilik, sebzecilik, süs bitkileri, seracılık, biyoteknoloji vb. alanlarında komisyon ya da bölümlere ve alt çalışma gruplarına sahip büyük bir kuruluştur.

Bu derneğin meyvecilik bölümü “Zeytincilik Çalışma Grubu” adı altında oluşturulan bir grup vasıtasıyla, dünyada zeytin ve zeytinyağı üzerine çalışan bilim adamlarını ve araştırıcıları bir araya getirerek bilgi alışverişinde bulunmak ve zeytinciliğin dünyada gelişmesini sağlamak amacıyla her dört yılda bir uluslararası sempozyumlar düzenlemektedir. Bu sempozyumlar ilk kez 1989 yılında İspanya’da başlatılmış ve bunu İsrail (1993), Yunanistan (1997), İtalya (2000), Türkiye (2004) ve Portekiz (2008) izlemiştir.

VI. Uluslararası Zeytincilik Sempozyumu 9-13 Eylül 2008 tarihleri arasında Portekiz’in Alentejo bölgesi Evora şehrinde yapılmıştır. Sempozyuma 21 ülkeden (Amerika Birleşik Devletleri, Arjantin, Avusturalya, Şili, Hırvatistan, Mısır, Fransa, Yunanistan, Hindistan, İsrail, İran, İtalya, Lübnan, Nijerya, Peru, Portekiz, Güney Afrika, İspanya, Suriye, Tunus, Türkiye) 195 kişi katılmıştır. Üniversiteler başta olmak üzere farklı kamu kuruluşları ve özel sektörün AR-GE birimlerinden çalışan araştırmacıların katıldığı sempozyumda, Türkiye zeytincilik potansiyeli dikkate alındığında ne yazık ki en az katılımcının olduğu ülke olmuştur.(Günümüzde Uluslar arası bir sempozyuma katılabilmenin maliyetinin oldukça yüksek olması, bu konuda çalışan araştırmacılar için maalesef çok büyük bir engel oluşturmaktadır. Ayrıca Portekiz vb bazı ülkelerin Türk vatandaşlarına uyguladığı vize çilesi de unutulmamalıdır.)

Türkiye’yi sempozyumda Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü Öğretim Üyesi Nevin Eryüce, Ankara Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü Öğretim Üyesi Mücahit Taha Özkaya, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Öğretim Üyesi Renan Tunalıoğlu, On Dokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Gıda Mühendisliği Öğretim Üyesi Arınç Kaftan ve Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü Doktora Öğrencisi Nurdan Zincircioğlu olmak üzere toplam 5 akademisyen, 7 bildiri ile temsil etmişlerdir.

V. Uluslar arası Zeytincilik sempozyumu 2004 yılında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Sayın Mücahit Taha Özkaya’nın önderliğinde ve Türkiye’nin ev sahipliğinde İzmir’de düzenlenmiştir. Bu nedenle Portekiz’de düzenlenen VI. Sempozyumunda Sayın Mücahit Taha Özkaya’ya, hem ISHS zeytincilik çalışma grubu icra kurulu üyesi hem de bir önceki dönem başkanı olması sıfatıyla katılmasından dolayı Türkiye adına törenle teşekkür plaketi verilmiştir. Bu tören biz Türk katılımcıları ayrıca onurlandırmıştır.

Bundan sonra 2012 yılında yapılacak VII. Sempozyumun ülkelerinde yapılması için Hırvatistan, Arjantin ve İsrail’den resmi ve gayri resmi talepler gelmiş fakat hangi ülkede yapılacağı önceki sempozyumlarda olduğu gibi geleneksel bir biçimde sempozyum süresinde kesinlik kazanamamıştır.

Sempozyum, Evora şehrinde ve 1551 yılında inşa edilmiş, 1559 yılından itibaren de Üniversite olarak kullanılan ( bazı yüzyıllarda başka amaçla kullanılmış ya da kapatılmış) Evora Üniversitesinde, zeytinciliğe en az ülkemiz akademisyenleri kadar gönül vermiş Portekizli akademisyen meslektaşların samimi, sakin ve alçakgönüllülük prensiplerini ilke edindikleri bir ortamda gerçekleştirilmiştir.

Sempozyumda 9-12 Eylül 2008 tarihleri arasında aşağıda yer alan 5 oturum yapılmıştır. Bu oturumlarda sınırlı sayıda sözlü, çok sayıda poster bildiri sunulmuştur. Katılımcıların özellikle sözlü bildirilere eleştiri ve soruları ile katkıda bulunmaları araştırmaların bilimsel düzeyini arttırıcı nitelikte olmuştur.
• Gen Kaynakları ve Genetik Gelişmeler
• Zeytin Biyolojisi, Fizyolojisi ve Bitki Koruma
• Ürün ve Üretim Yönetimi
• Zeytin ve Zeytinyağı Teknolojisi
• Ekonomi ve Pazarlama

Sempozyumun genel olarak bilimsel alt yapısı beklenilen kalitede olmakla birlikte, sözlü bildirilerin daha çok Gen Kaynakları, Bitki Fizyolojisi ve Ürün ve Üretim Yönetiminde yoğunlaştırılmış olması diğer oturumların daha sönük geçmesine neden olmuştur. Sempozyum programında tüm zeytinciliği ele alan bir yaklaşım yerine ağırlıklı olarak genetik, hasatta mekanizasyon ve sulama konularında yapılan bilimsel çalışmalara ayrıcalık tanındığı görülmüştür. Her ne kadar eksik kalan oturum konuları oluşturulan yuvarlak masa toplantılarında ele alınmaya çalışılmışsa da konuda uzman katılımcıların yetersizliği de göz önüne alındığında kanımca verimli olamamıştır.

Ayrıca, sempozyumda izlenilen sözlü bildirilerde dünya zeytinciliğindeki AR-GE çalışmalarının geliştiği, zeytinciliğin artık Akdeniz ülkeleri bitkisi olmaktan ziyade Akdeniz iklimi gösteren başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere Avustralya, Arjantin, Brezilya, Peru vb bazı ülkelerin de bitkisi olduğu anlaşılmıştır. Bu ülkelerin tarım politikaları doğrultusunda gerek kendi AR-GE çalışmaları gerekse diğer ülkelerin (İsrail) AR-GE çalışmalarından yararlanarak zeytinciliklerinde çok büyük bir atılım içinde oldukları hayretle izlenmiştir.
Sempozyum programı çerçevesinde 13 Eylül 2008 tarihinde zeytinciliğin yoğun olarak yapıldığı Alentejo bölgesi içerisinde, Evora şehrine yakın bir alanda Teknik ve Turistlik Gezi düzenlenmiştir. Bu gezide teknik anlamda iki özel sektör, bir kooperatif, Tarım Bakanlığı’na ait bahçe ve zeytinyağı işletmeleri yanında bölgedeki en büyük baraj, güneş panel ve rüzgârgülleri birimlerinin yer aldığı alanlar ziyaret edilmiştir (2006 yılı verilerine göre Portekiz, enerji üretiminin %55’ini kömür ve petrol ile çalışan enerji santrallerinden sağlamaktadır. Kalan %40 barajlar ve %5 de rüzgâr enerjisi ile sağlanmaktadır. Hükümet rüzgâr ve güneş enerjisi gibi alternatif enerji kaynakları üzerine yatırım yapmaya çalışmaktadır).
Gezi sonrasında;
• Portekiz’in 1986 yılında Avrupa Birliği’ne üye olmasına rağmen ancak 2000 yılı sonrasında Avrupa Birliği kırsal kalkınma fonlarından yararlanarak yeni zeytin bahçeleri tesisine önem verdiği,
• Bu bahçe tesislerinin genellikle Tarım Bakanlığı denetiminde daha çok İspanya-Portekiz ortaklı özel sektör ve az bir kısmının da Bakanlık tarafından kurulduğu,
• Yeni tesis zeytin bahçelerinin büyük plantasyonlar olarak tesisi edildiği, (Bir zamanlar AB ülkeleri arasında en yoksul ülke olan Portekiz’de, tarımda geleneksel yöntemlerin kullanılmaya artık devam edilmediği )
• Bu yeni tesislerde hayvan zararı ve kuraklık vb dikkate alınarak sulama, budama ve hasat mekanizasyonuna çok önem verildiği,
• Eski bahçelerin kademeli olarak söküldüğü ve yaşlı ağaçların sadece dekoratif amaçla kullanıldığı,
• Yeni bahçe tesis eden özel sektörün entegre tesisler (zeytinyağı, sofralık zeytin, pirina ve pirina yağı, karasu arıtma) kurduğu görülmüştür.

Son Söz: Sempozyum sonrasında birkaç tespit yapmakta yarar var diye düşünüyorum. Öncelikle sempozyum sonrasında ülkemiz zeytinciliği ile ilgili olarak ilk kez bu kadar ciddi olarak endişeler duydum. Adı dünya zeytincilik tarihi ile özdeşleşen Türkiye’nin bundan böyle zeytincilik anlamında ancak “tarihte kendine yer bulabilme” düşüncesi beni korkuttu. Kendime,
• Halen devam eden ülkemiz zeytinciliğindeki kısır çekişmelerle harcanan zaman ve ekonomik gücün hala NEDEN AR-GE çalışmalarına yönlendirilmemiş olduğunu,
• Dahası ülkemizde konunun sahipleri tarafından diğer yeni zeytin üreticisi ülkelerdeki gelişmelerin fark edilmek istenilmediğini ya da fark ediyor ise NİÇİN sessiz kalındığını, sordum, durdum.

Çok değil yakın bir gelecekte korkarım ki; dünya zeytincilik pazarında var olmak için “Zeytinin her üç kutsal kitapta yer aldığı”, “Nuh’un gemisindeki güvercinin ağzındaki zeytin dalı ve Türkiye ilişkileri” ya da “Zeytinciliğin anavatanı Türkiye”dir vb. ana konularında bildiri sunmaktan başka elimizde kalan hiçbir şey olmayacaktır.

Not: Kamu kurum ve kuruluşunda çalışan araştırmacılar ya da akademisyenlerin masraf ve emek yoğun düzenlemeler olduğu için ne yazık ki Uluslararası sempozyumlara katılımları giderek zorlaşmakta ve sonuçta bilimsel çalışmaların izlenmesi sadece internet yoluyla olabilmektedir. Bu konuda duyarlılık gösteren Özel Sektör ve Birlik temsilcilerine derginiz vasıtasıyla teşekkür etmek isterim.

Ön Bilgi: “Zeytincilik ile ilgili olarak; 22. Dönem Hükümeti görev süresinde dört ay süren bir çalışma sonunda (14.02.2006 -14.05.2006) “Zeytin ve Zeytinyağı ile Diğer Bitkisel Yağların Üretimindeki Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu” tarafından bir rapor hazırlanmıştır. Bu raporun TBMM Genel Kurul’unda gündeme gelememesi nedeniyle 23. Dönem Hükümeti görev süresinde yine dört ay süren (11.03.2008 -11.07.2008), “Zeytin ve Zeytinyağı İle Diğer Bitkisel Yağların Üretiminde ve Ticaretinde Yaşanan Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu” adı altında yeni bir çalışma başlatılmış ve rapor tekrar hazırlanmıştır. ”

Türkiye zeytinciliği için şans olduğunu düşündüğüm bu iki çalışmayı “Türkiye Zeytinciliğinde Olumlu Gelişmeler” olarak tanımlamak istiyorum.

Her iki çalışma içerisinde de uzman olarak görev alan biri olarak, TBMM nezdinde her iki komisyonun da kurulması ve çalışmasını sağlayan Sayın Milletvekillerine, raporun yazılı metne dönüştürülmesinde emeği geçen konu uzmanlarına dahası da bu çalışmayı bilgi, birikim ve tecrübeleri ile destekleyen zeytin üreticilerine, sanayicilerine ve ihracatçılarına “Türkiye Zeytinciliği” adına teşekkür etmek isterim.

Zeytin ağacının kutsallığı, Akdeniz havzasında yaşamış ve yaşayan tüm insanlar tarafından kabul edilmiş bir gerçektir. Bu bilinçle, dünyada zeytin ve zeytinyağı üreten ve ticaretini yapan birçok ülke her geçen yıl zeytinciliğe daha çok önem vermektedirler. Nitekim Avrupa Birliği’nin Akdeniz’e kıyısı olan önemli üretici ülkeleri, zeytini Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikaları içerisinde, Türkiye, Tunus, Fas, Cezayir, Suriye vb Akdeniz ülkeleri ile dünya zeytinciliğinde yeni yer alan Avusturalya, Arjantin, ABD, Brezilya, Peru vb ülkeler ise ulusal tarım politikaları içerisinde değerlendirmektedirler.

Zeytincilik önce Osmanlı İmparatorluğu’nda, daha sonra Türkiye Cumhuriyeti’nde –göz ardı edildiği bazı yıllar dışında– genelde desteklenen tarım ürünlerinden biri olmuştur. İlk kez 1966 yılında desteklenmeye başlanılan zeytincilik, 2001 yılı sonrasında Türkiye’de uygulanmaya başlanan yeni tarım politikaları içerisinde de yerini almıştır.

Zeytinciliğin anavatanı olan ülkemizde elbette önemli sorunları vardır. Bu sorunların geçici ve günü kurtarmak adına alınan önlemlerle ve kısa vadede çözümlenmesini beklemek mümkün değildir. Çünkü sorunların çoğu yapısaldır ve yetiştiricilikten, teknolojiye, tüketime ve ihracata kadar uzanan geniş bir alanı kapsamaktadır.

Bu bağlamda zeytincilik politikalarını gerektiğinde eleştiren biri olarak zeytinciliğin TBMM’de, 22. ve 23. Dönem hükümetlerinde iki kez dikkate alınarak komisyon çalışmalarında yer verilmesini çok anlamlı buluyorum. Bundan sonra yapılması gereken zeytincilik sorunları ve çözüm önerilerine net bir şekilde yer verilerek hazırlanan bu son raporun TBMM Genel Kurulu’nda gündeme getirilerek yasalarla desteklenmesi olacaktır. Aksi takdirde bu rapor kütüphanelerde yer almanın dışında başta zeytin üreticileri olmak üzere sanayici, ihracatçı vb sektör bileşenlerini umutsuzluğa sürüklemekten başka bir işe yaramayacaktır.

“Zeytin ve Zeytinyağı İle Diğer Bitkisel Yağların Üretiminde ve Ticaretinde Yaşanan Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu”
Komisyonun çalışmalarını dört bölümde değerlendirmek mümkündür.

 TBMM’de yapılan 22 toplantıda; Tarım ve Köyişleri Bakanlığı (TÜGEM, KKGM, Zeytincilik Araştırma Enstitüsü), Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, UZZK, Ege Zeytin ve Zeytinyağı İhracatçı Birlikleri, Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, Tariş, Marmarabirlik, Güneydoğu Birlik ile çeşitli Üniversitelerde görevli zeytincilik konusunda çalışan uzman ve yetkililerinin sunumları dinlenmiştir.

 Zeytinciliğin yoğun olarak yapıldığı Ege, Marmara ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde zeytin üreticileri, sanayiciler vb. ile görüşülerek, incelemeler yapılmıştır.

 17 Nisan 2008 tarihinde İstanbul’da yapılan Avrasya Zeytin, Zeytinyağı ve Prosesleri Fuarı (ANOTOLIVE)” ve 28 Mayıs 2008 tarihinde İzmir’de yapılan VINOLIVE fuarları açılışlarına Komisyon Milletvekilleri ve uzmanları ile katılım sağlanmıştır.

 Rapor yazımında yararlanmak üzere ilgili özel ve kamu, kişi, kurum ve kuruluşlarından yazılı belgeler ve bilgiler temin edilmiştir.

Sonuçta; tüm bu sunum, inceleme, görüşme ve belgelerden elde edilen bilgiler komisyonda görevli uzmanlar tarafından rapor haline getirilmiştir.

Yapılan komisyon çalışmasında zeytinciliğin tarımın genel sorunlarına paralel sorunları dışında bölgelerde öncelikli sorunlarının da olduğu dikkati çeken bir husus olmuştur. Bu nedenle raporda; genel zeytincilik, sofralık zeytin, zeytinyağı, pirina ve pirina yağı ile karasu konuları ayrı ayrı detaylandırılarak anlatılmış, söz konusu alt başlıklarda sorunlar ve çözüm mümkün olan önerilere yer verilmiştir.

TBMM’nin 2008 yeni yasama yılı ile birlikte Genel Kurul’da okunduktan sonra kamuoyu ile paylaşılması beklenilen raporda ana konular aşağıdaki gibidir:

Genel Zeytincilik
Araştırma -Geliştirme, Planlama ve Eğitim
Gen ve Islah Çalışmaları
Yetiştiricilik
Zeytincilikle İlişkili Bazı Kanunlar (3573, 4086, 6831 ve 4342 sayılı kanunlar)
Coğrafi İşaret Uygulaması
Kontrol, Denetim ve Laboratuvarlar
Lisanslı Depoculuk Sisteminin ve Ürün İhtisas Borsalarının
GAP ve Zeytincilik
Özel Depolama Yardımı Sistemi
Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi
Uluslararası Zeytin Konseyi
Kooperatif ve Birlikler
Zeytinyağı-Sofralık Zeytin ve Yan Ürünler
Taklit ve Tağşiş
Zeytinyağı ve Sofralık Zeytin Tüketimi
Zeytinyağında Kalite Kayıpları
Zeytinyağında Butik Üretim ve Markalı İhracat
AB’nin İkili Anlaşmalarla Sağladığı Tavizler
Zeytinyağında Destekleme Uygulamaları
Sofralık Zeytin İşletmelerinde Mevcut Alt Yapı
Sofralık Zeytin Sürdürülebilir Üretim, Depolama ve Pazarlama
Sofralık Zeytinde Prim Ödemesi
Pirina ve Pirina Yağı
Karasu